تفصيل براى [ او ] حكايت كرديم ، او در كمال دقت گوش مىداد . گويا براى من پيرمرد احترام زياد [ منظور مى ] داشت . بالاخره از خان مرخصى گرفته از مجلس برخاستيم . ناظر خان تا بيرون عمارت ما را مشايعت و همراهى كرد . آقا رضا گمركچى منتظر ما بود كه با وى به منزل مراجعت كرديم . سه روز ديگر در كرمانشاهان به جهت كاغذى كه خان به ما وعده داده بود ، مانديم ؛ همچنين براى آن ابوالحسن نام كه به فرموده خان مأمور بود كه تا تهران همراه باشد ، لازم بود كه تداركات خود را انجام بدهد . بارى اين روز را به سياحت و تفرّج شهر و اطراف آن و ديدن آثار قديمه صرف كرديم . كرمانشاهان از جهت شمال شرق به بغداد به مسافت هفتاد فرسخ در عرض ، سى و چهار درجه و هفت دقيقه شمالى ، بر حسب رصد اعراب و ايرانيان دارد . در سى و چهار درجه و چهارده دقيقه به موجب رصدنويسان واقع است . اين شهر در صحرايى واقع گرديده كه طرف چپ و جنوب و شرق وى باز است . طرف شمال و شمال شرقى آن كوههاى بسيار مرتفعى است كه ما [ از آنها ] عبور كرديم . با وجود اينكه اين شهر امروز اقامتگاه خانى و پايتخت ناحيهء وسيع حكومتى است ، جمعيتش از هشت هزار الى نه هزار نفر بيش نيست . اين شهر در كمال استحكام صيانت شده و خندقى عميق و حصارى بسيار ضخيم آن را احاطه كرده است . ارگى كه حاكم در آن منزل دارد ، به حالتى بسيار خوب و نوساز است كه به فرمان نادر شاه مرمّت و تعمير شده است ، همچنان كه حصار قلعه را نيز به فرمان وى تعمير كرده‌اند . اين حصار از خشت خام ساخته شده [ است ] . نادر شاه در استحكام اين محل به جهت مقاومت با عثمانى ، اهتمام و سعى بليغ كرد . در تاريخ هزار و هفتصد و بيست و سه مسيحى [ 1136 ق ] ، حسين پاشا والى بغداد ، [ موقتاً ] اين شهر را تصرف كرد و چند سال بعد نيز پسرش احمد پاشا آن را بكلّى تسخير كرد . اين شهر مثل ساير شهرهاى ايران چندان زينتى ندارد . مساجد خوبى در آن نيست و كوچه‌هايش كثيف و تنگ و غير مستقيم و غير مفروش است ، و آب هميشه در آنها جارى است كه همواره سبب گل شدن كوچه‌هاست . خانه‌ها تماماً از گل ساخته شده است . [ خانه‌هاى ] اغنيا طبقهء فوقانى [ نيز ] دارد . اما [ خانهء ] فقرا همان [ يك ] طبقه تحتانى است و بس . اين سطح خانه كه « بهار خواب » گويند ، در سه چهار ماه از تابستان ، خوابگاه تمام اهالى بلد است . قلمرو كرمانشاهان يكى از پر آب‌ترين و حاصلخيزترين نواحى ايران است . آبهاى فراوانى كه از هر جانب ، از كوههاى اطراف بر اين خاك روان است موجب [ وفور ] و فراوانى